‘आहे ऐसा देव वदवावी वाणी’ या अभंगात तुकाराम महाराज देव आहे म्हणतात की देव नाही?
‘आहे ऐसा देव वदवावी वाणी’ या अभंगाचा अर्थ समजून घेताना तुकाराम महाराज नेमके काय सांगत आहेत, हा एक महत्त्वाचा प्रश्न निर्माण होतो.
हा अभंग केवळ देव आहे किंवा नाही याविषयीचे विधान नसून, देवाचे स्वरूप आणि त्याचा अनुभव याविषयीचा अत्यंत सूक्ष्म विचार मांडणारा अभंग आहे.
देवाचे वर्णन शब्दांनी करण्याचा प्रयत्न केला, तर शब्दांची एक मर्यादा आहे. कारण ज्याचा अनुभव घ्यायचा आहे तो केवळ शब्दांच्या चौकटीत पूर्णपणे मावणारा नाही.
म्हणूनच आत्मज्ञान, ब्रह्मज्ञान आणि प्रत्यक्ष अनुभव यांचा विचार या संदर्भात महत्त्वाचा ठरतो.
आहे ऐसा देव वदवावी वाणी
आहे ऐसा देव वदवावी वाणी ।
नाहीं ऐसा मनीं अनुभवावा ॥
ऐसा देव आहे असे वाणीने सांगावे,
आणि नाही असा मनाने अनुभवावा.
येथे तुकाराम महाराजांच्या विधानाचा वरवरचा अर्थ घेतला, तर विरोधाभास जाणवतो. एका बाजूला ‘आहे’ असे सांगायचे आणि दुसऱ्या बाजूला ‘नाही’ असा अनुभव घ्यायचा.
परंतु या दोन विधानांमध्येच या अभंगाचा गूढ अर्थ दडलेला आहे. देवाचे अस्तित्व सांगण्यासाठी भाषा उपयोगी पडते; मात्र प्रत्यक्ष अनुभवाच्या पातळीवर पोहोचल्यानंतर शब्दांची सीमा संपते.
तुझे वर्णू गुण ऐसी नाही मती
तुझे वर्णू गुण ऐसी नाही मती ।
थोर तुझी कीर्ती वर्णवेना ॥
शब्दांच्या पलीकडील तुझे स्वरूप,
वर्णन करण्यास माझी बुद्धी समर्थ नाही.
देवाचे गुण सांगण्याचा प्रयत्न करताना संत स्वतःच्या शब्दांच्या मर्यादेची जाणीव करून देतात.
येथे महत्त्वाचे म्हणजे देवाविषयी बोलणे अशक्य आहे असे म्हणणे नव्हे; तर देवाचा अनुभव शब्दांमध्ये पूर्णपणे पकडता येत नाही, हे सांगणे होय.
देवाच्या स्वरूपाचे वर्णन करताना
शब्द अपुरे पडतात.
अनुभव मात्र अंतर्मनाला
त्या सत्याची जाणीव करून देतो.
या विचारातून पुन्हा एकदा अनुभव आणि शब्द यांच्यातील फरक स्पष्ट होतो. पुस्तकातून किंवा इतरांच्या सांगण्याने मिळणारे ज्ञान आणि स्वतःला आलेला अनुभव या दोन वेगळ्या गोष्टी आहेत.
तुकाराम महाराजांच्या अभंगांकडे पाहताना केवळ शब्दांचा अर्थ न पाहता त्या शब्दांच्या मागील अनुभव समजून घेणे आवश्यक आहे.
— श्री तुकाराम गाथा